Mostrando entradas con la etiqueta Literatura latina. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Literatura latina. Mostrar todas las entradas

viernes, 25 de julio de 2025

Ovidio, Rolfe Humphries, Danièle Robert y Pedro Sánchez de Viana: Dédalo, Ariana y el laberinto

METAMORFOSIS

Libro VIII 152-182

 

Vota Ioui Minos taurorum corpora centum

soluit, ut egressus ratibus Curetida terram

contigit, et spoliis decorata est regia fixis.      

Creuerat opprobrium generis foedumque patebat

matris adulterium monstri nouitate biformis.

Destinat hunc Minos thalamo remouere pudorem

multiplicique domo caecisque includere tectis.

Daedalus ingenio fabrae celeberrimus artis

ponit opus turbatque notas et lumina flexu

ducit in errorem uariarum ambage uiarum.

Non secus ac liquidus Phrygius Maeandrus in aruis

ludit et ambiguo lapsu refluitque fluitque

occurrensque sibi uenturas aspicit undas

et nunc ad fontes, nunc ad mare uersus apertum

incertas exercet aquas, ita Daedalus implet

innumeras errore uias ; uixque ipse reuerti

ad limen potuit ; tanta est fallacia tecti.

Quo postquam geminam tauri iuuenisque figuram

clausit, et Actaeo bis pastum sanguine monstrum

tertia sors annis domuit repetita nouenis,

utque ope uirginea nullis iterata priorum

ianua difficilis filo est inuenta relecto,

protinus Aegides rapta Minoide Diam

uela dedit comitemque suam crudelis in illo

litore destituit. Desertae et multa querenti

amplexus et opem Liber tulit, utque perenni

sidere clara foret, sumptam de fronte coronam

inmisit caelo. Tenues uolat illa per auras

dumque uolat, gemmae nitidos uertuntur in ignes

consistuntque loco, specie remanente coronae,

qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis.

PUBLIO OVIDIO NASÓN


And Minos duly paid his vows to Jove,

A hundred bulls, on landing, and in the palace

Hung up the spoils of war, but in his household

Shame had grown big, and the hybrid monster-offspring

Revealed his queen's adultery, and Minos

Contrived to hide this specimen in a maze,

A labyrinth built by Daedalus, an artist

Famous in building, who could set in stone

Confusion and conflict, and deceive the eye

With devious aisles and passages. As Maeander

Plays in the Phrygian fields, a doubtful river.

Flowing and looping back and sends its waters

Either to source or sea, so Daedalus

Made those innumerable windings wander.

And hardly found his own way out again.

Through the deceptive twistings of that prison.

Here Minos shut the Minotaur, and fed him

Twice, each nine years, on tribute claimed from Athens,

Blood of that city's youth. But the third tribute

Ended the rite forever. Ariadne,

For Theseus' sake, supplied the clue, the thread

Of gold, to unwind the maze which no one ever

Had entered and left, and Theseus took her with him,

Spreading his sails for Dia, and there he left her.

Fine thanks for her devotion, but Bacchus brought her

His loving aid, and that she might be shining

In the immortal stars, he took the chaplet

She wore, and sent it spinning high, its jewels

Changing to gleaming fire, a coronal

Still visible, a heavenly constellation

Between the Kneeler and the Serpent-Holder.

Translated by Rolfe Humphries

Metamorphoses, Indiana University Press, Bloomington, 1958


 

Minos offrit en sacrifice cent taureaux à Jupiter

Sitôt qu’il eut débarqué et eut posé le pied sur la terre des Curètes,

Puis il décora son palais des dépouilles de guerre.

L’objet de honte pour sa famille avait grandi et sa double forme,

Etrange et monstrueuse, révélait le scandaleux adultère de sa mère.

Minos décide d’éloigner cette offense à son mariage

Et de l’enfermer dans un labyrinthe, demeure privée de lumière.

C’est Dédale, le plus célèbre et talentueux des architectes,

Qui réalise l’ouvrage, brouillant les pistes et trompant le regard

Par différents couloirs aux détours enchevêtrés.

C’est ainsi que joue le Méandre phrygien aux eaux limpides,

Dont le cours variable dessine des sinuosités,

Qui voit ses eaux venir à sa rencontre et pousse

Sans relâche son flot vagabond, tantôt dans le sens de sa source,

Tantôt dans celui de son embouchure ; de même, Dédale sème de pièges

Les innombrables chemins de l’édifice jusqu’à avoir lui-même

Du mal à en retrouver l’entrée, tant celui-ci est plein de ruses.

Après que le monstre à double apparence – jeune homme et taureau –

Y eut été enfermé et qu’il se fut repu par deux fois du sang athénien9,

La troisième fois, il fut vaincu par le tirage au sort qui avait lieu

Tous les neuf ans : lorsque avec l’aide d’une jeune fille10, le fils d’Egée

Eut trouvé, grâce à une pelote de fil, la porte difficile que personne

Avant lui n’avait repassée, il enleva aussitôt la fille de Minos,

Fit voile vers Dia et, là, le cruel laissa sa compagne

Sur le rivage. Abandonnée, ne cessant de pleurer,

Elle fut secourue par Liber qui la prit dans ses bras et qui, pour lui donner

L’éclat d’une constellation éternelle, ôta de son front sa couronne

Et l’envoya au ciel. Celle-ci s’envola dans la légèreté de l’air

Et, tandis qu’elle volait, ses pierreries se changèrent en étoiles étincelantes

Qui, gardant la forme d’une couronne, se fixèrent à la place

Située entre l’Homme agenouillé et celui qui tient un Serpent.

Traduit par Danièle Robert

Les Métamorphoses, Actes Sud, 2001

 


El justo Minos, ya desembarcado,

El voto al sumo Jove prometido

Con sangre de cien toros ha pagado.

 

Y habiendo ya triunfado y proveído

El palacio real con el despojo

En la guerra ganado y adquirido,

 

La infamia había crecido y el enojo,

Y todos por el parto tan extraño

Tenían el adulterio ya sobre ojo.

 

Determinó quitar tan grave daño,

Tan gran vergüenza, Minos, tan mal hecho,

Y de su cama aquel baldón tamaño,

 

Cerrando el monstruo bajo de tal techo

Y casa tan difícil y enredada,

Que quede á su contento satisfecho.

 

A Dédalo la obra fue entregada,

En el arquitectura entre mortales

Ingeniosa persona y señalada.

 

Edificola, y puso los umbrales

A diversos caminos rodeando:

Cuando salía, borraba las señales.

 

De la manera misma volteando

Meandro va con aguas cristalinas

Al mar agora, agora atrás tornando.

 

Las venideras ondas ya vecinas

Saliéndose al encuentro topa y mira,

Y tórnase corriendo a las marinas.

 

Y a veces de ellas mismas se retira

Hacia su fuente. Dédalo así ha hecho

De do poder salir aun él se admira.

 

Tan intrincada está la casa y techo

A do cerrado el Minotauro era,

Y de ateniense sangre satisfecho

 

Dos veces, y domado la tercera

Por la manera fuerte del que había

Hallado con el hilo la manera

 

De se salir que nadie conocía,

Y dio la vela al viento, arrebatada

Ariadna, con quien aporta a Día,

 

A do fue del crüel desamparada,

Y estándose quejando, fue querida

De Baco, y a su gusto remediada.

 

Y porque siempre fuese conocida

Quitola la corona de la frente

Y al cielo la tiró; fue convertida

 

Cada perla en estrella, y al presente

Se ve su forma misma que ha parado

En medio del que tiene la serpiente

 

Y del que está en el cielo arrodillado.

Versión de Pedro Sánchez de Viana




sábado, 2 de diciembre de 2023

Francisco Luis Bernárdez y San Ambrosio: Himno de Laudes para el Adviento

EN CLARA VOX REDARGUIT

HIMNO DE LAUDES PARA EL TIEMPO DE ADVIENTO

 

En clara vox redarguit

Obscura quaeque, personans:

Procul fugentur somnia:

Ab alto Iesus promicat.

 

Mens jam resurgat, torpida

Non amplius jacens humi:

Sidus refulget jam novum,

Ut tollat omne noxium.

 

En Agnus ad nos mittitur

Laxare gratis debitum:

Omnes simul cum lacrimis

Precemur indulgentiam;

 

Ut, cum secundo fulserit,

Metuque mundum cinxerit,

Non pro reatu puniat,

Sed nos pius tunc protegat.

 

Virtus, honor, laus, gloria

Deo Patri cum Filio,

Sancto simul Paraclito,

In seculorum saecula.

 

Oíd la clara voz que, resonando,

Refuta con su luz la sombra inmensa,

Y ved, mientras los sueños se disipan,

Despuntar a Jesús sobre la tierra.

 

Que el alma se levante de este suelo

En que yace postrada y soñolienta,

Pues ya brilla en el cielo el astro nuevo

Que todas las maldades ahuyenta.

 

Ved al Cordero que nos fue mandado

Para pagar nuestra primera deuda,

Y alzando hasta sus ojos nuestros ojos

Pidámosle con lágrimas clemencia.

 

Para que cuando venga finalmente

A ceñir de terror la tierra entera.

No nos castigue por lo que pecamos

Sino que, bondadoso, nos proteja.

 

Alabanza, virtud, honor y gloria

A Dios Padre y al Hijo con quien reina,

En unión del Santísimo Paráclito,

Ahora y por edades sempiternas.

SAN AMBROSIO DE MILÁN

Versión en español de FRANCISCO LUIS BERNÁRDEZ





sábado, 23 de enero de 2021

San Agustín, Sebastián Toscano y Pedro de Ribadeneyra: La conversión en el huerto

 

CONFESIONES, LIBRO VIII

capítulos VIII y IX

 

Tum in illa grandi rixa interioris domus meae, quam fortiter excitaueram cum anima mea in cubiculo nostro, corde meo, tam uultu quam mente turbatus inuado Alypium, exclamo: quid patimur? quid est hoc, quod audisti? surgunt indocti et caelum rapiunt, et nos cum doctrinis nostris ecce ubi uolutamur in carne et sanguine! an quia praecesserunt, pudet sequi, et non pudet nec saltem sequi? dixi nescio qua talia, et abripuit me ab illo aestus meus, cum taceret attonitus me intuens. neque enim solita sonabam. plus loquebantur animum mecum frons, genae, oculi, color, modus uocis, quam uerba, quae promebam. hortulus quidam erat hospitii nostri, quo nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat, dominus domus. illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo impediret ardentem litem, quam mecum aggressus eram, donec exiret. qua tu sciebas, ego autem non: sed tantum insaniebam salubriter et moriebar uitaliter, gnarus, quid mali essem, et ignarus, quid boni post paululum futurus essem. abscessi ergo in hortum et Alypius pedem post pedem. neque enim secretum meum non erat, ubi ille aderat. et quando me sic affectum desereret? sedimus quantum potuimus remoti ab aedibus. ego fremebam spiritu, indignans indignatione turbulentissima, quod non irem in placitum et pactum tecum, deus meus, in quod eundum esse omnia ossa mea clamabant et in caelum tollebant laudibus: et non illuc ibatur nauibus aut quadregis aut pedibus, quantum saltem de domo in eum locum ieram, ubi sedebamus. nam non solum ire, sed uelle fortiter et integre, non semisauciam hac atque hac uersare et iactare uoluntatem, parte adsurgente cum alia parte cadente luctantem.

     Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis aestibus, quae aliquando uolunt homines et non ualent, si aut ipsa membra non habeant aut ea uel conligata uinculis uel resoluta languore uel quoquo modo impedita sint. si uulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis amplexatus sum genu, quia uolui, feci. potui autem uelle et non facere, se mobilitas membrorum non obsequeretur. tam multa ergo feci, ubi non hoc erat uelle quod posse: et non faciebam, quod et imcomparabili affectu amplius mihi placebat, et mox, ut uellem, possem, quia mox, ut uellem, utique uellem. ibi enim facultas ea, quae uoluntas, et ipsum uelle iam facere erat; et tamen non fiebat, faciliusque obtemperabat corpus tenuissimae uoluntati animae, ut ad nutum membra mouerentur, quam ipsa sibi anima ad uoluntatem suam magnam in sola uoluntate perficiendam.

 

Vnde hoc monstrum? et quare istuc? luceat misericordia tua, et interrogem, si forte mihi respondere possint latebrae poenarum hominum et tenebrosissimae contritiones filiorum Adam. unde hoc monstrum? et quare istuc? imperat animus corpori, et paretur statim: imperat animus sibi, et resistitur. imperat animus, ut moueatur manus, et tanta est facilitas, ut uix a seruitio discernatur imperium: et animus animus est, manus autem corpus est. imperat animus, ut uelit animus, nec alter est nec facit tamen. unde hoc monstrum? et quare istuc? imperat, inquam, ut uelit, qui non imperaret, nisi uellet, et non facit quod imperat. sed non ex toto uult: non ergo ex toto imperat. nam in tantum imperat, in quantum uult, quoniam uoluntas imperat, ut si uoluntas, nec alia, sed ipsa. non itaque plena imperat; ideo non est, quod imperat. nam si plena esset, nec imperaret, ut esset, quia iam esset. non igitur monstrum partim uelle, partim nolle, sed aegritudo animi est, quia non totus assurgit ueritate subleuatus, consuetudine praegrauatus. et ideo sunt duae uoluntates, quia una earum tota non est, et hoc adest alteri, quod deest alteri. 

AGUSTÍN DE HIPONA

 

 

VIII

Aquí vieras la gran contienda de mi casa interior, la cual yo fuertemente había movido con mi alma en la cámara de mi corazón. Y, turbado en el rostro y en el alma, fuime para Alipio y di voces, exclamando: ¿Qué padecemos? ¿Qué es esto que has oído? ¿Levántanse los indoctos, y roban el cielo, y nosotros con nuestras doctrinas sin corazón mira cómo andamos, zapuzados en la carne y en la sangre? ¿Por ventura habemos vergüenza de los seguir porque nos van delante; y no es más vergüenza no seguillos? Dije no sé qué palabras en esta manera y arrebatome dél mi congoja, callando él, atónito de verme, porque yo no hablaba como solía, porque más hablaban las mejillas, frente, ojos, color, y el modo de la voz, que las palabras que yo profería. Había un huerto en nuestra posada, del cual usábamos como de lo demás de la casa, porque el señor de la casa no moraba allí. A este huerto me llevó el alboroto de mi corazón, porque ninguno impidiese la encendida rencilla que había trabado conmigo, hasta que tuviese el fin que tú sabías, yo no lo sabía, mas enloquecía saludablemente, y moría para vivir sabiendo el mal que tenía, sin saber el bien que presto de allí me había de suceder. De manera que me aparté a aquel huerto, y Alipio me siguió pie ante pie. Porque no dejaba de estar en secreto aunque estuviese delante. ¿Cómo me había él de desamparar estando yo de aquella manera? Asentámonos lo más apartado que podimos de las casas. Yo gemía y sospiraba fuertemente, indignándome con una indignación alborotada, porque no te seguía, mi Dios, como todos mis huesos deseaban y clamaban loándote; y, lo que es más, que allí no se iba con naos, carretas, pies, y cosas desta manera, como habíamos ido de aquella casa al lugar donde nos habíamos asentado, porque no sólo el partir, mas el llegar allí, no era otra cosa sino el querer ir, no cualquiera, mas un querer fuerte y entero, sin muchas veces mover y revolver, de una parte que cae y otra que se levanta.

De manera que mi ser era como el de aquellos que quieren algunas veces hacer cosas que no pueden, o porque les faltan los miembros, porque los tienen presos, o con la enfermedad desgobernados, o de otra cualquiera manera impedidos. Si arranqué el cabello, si me herí en la frente, si crucé las manos y ansí apreté con ellas las rodillas, hícelo porque quise, y pude querello y no lo hacer si los miembros no me obedecieran. De manera que muchas cosas hice adonde no era lo mismo el querer y el poder, y no hacía lo que como afecto incomparable más me agradaba, y adonde en queriendo pudiera, porque el poder no era otra cosa sino el querer, y ése le tuviera en queriendo, porque allí es el poder lo mismo que la voluntad, y el querer es hacer; y con todo no se hacía, y más fácilmente obedecía el cuerpo a la más flaca voluntad del ánima para moverse en queriendo, que no obedece el alma a sí mesma para poner en efecto su mayor deseo, lo cual con solo el querer está hecho.

 

IX

¿De dónde nace este monstruo, y por qué es esto? Resplandezca tu misericordia y preguntaré, a ver si por ventura pueden dar respuesta de sí las penas escondidas de los hombres, y las escurísimas quiebras de los hijos de Adán. ¿De dónde es este monstruo, y por qué es esto? Manda el ánimo al cuerpo y obedécele luego, y manda el ánimo a sí mesmo y halla resistencia. Manda el ánimo que se mueva la mano, y es tanta la facilidad que apenas se puede discernir el servicio del mandamiento; el ánimo es ánimo y la mano es cuerpo. Manda el ánimo que quiera el ánimo, y no lo hace, siendo una cosa el mandado y el que manda: ¿de dónde este monstruo y qué es esto? Manda que quiera, el cual no mandaría sin no quisiese, y no se hace lo que manda. Mas no quiere del todo; luego, no manda del todo. Porque en tanto es visto mandar en cuanto quiere, y en tanto no se hace lo que manda en cuanto no quiere. Porque la voluntad manda que sea voluntad, no otra, mas la mesma. No está entera del todo cuando así manda, y por tanto no se hace lo que manda, porque si fuese entera no mandaría que fuese, porque ya sería. Luego no es monstruo en parte querer, y en parte no querer, mas es enfermedad de ánimo, porque no se levanta del todo esforzado de la verdad, por estar cargado con la costumbre antigua y, por tanto, son dos voluntades, porque una de ellas no es entera, y lo que una tiene le falta a la otra.

 

Traducción de FRAY SEBASTIÁN TOSCANO

(1554)

 

 

VIII

Estando yo en esta tormenta y congojosa contienda de mi corazón, con el rostro y con la mente turbada, me fui a Alipio, y comencé a decir a gritos: ¿Qué es esto qué padecemos? ¿Qué es esto que habéis oído? Levántanse los indoctos y arrebatan el cielo, y nosotros con nuestras doctrinas, faltos de corazón, andamos sumidos debajo de las olas de nuestra carne y sangre. ¿Por ventura, porque ellos van delante tenemos vergüenza siquiera de no seguirlos? Dije no sé qué palabras como ésas, y con aquella ansia y angustia me aparté de Alipio que, atónito, callaba y me miraba, porque ya no hablaba lo que solía, y más declaraba mi ánimo en la frente, con el semblante, con los ojos, con el color del rostro y la manera de la voz, que no con las palabras que decía. Había en la casa de nuestra morada un huerto, del cual y de toda la casa gozábamos, porque el señor de ella estaba ausente. A este huerto me llevó el desasosiego de mi corazón, para que ninguno me impidiese ni me quitase de la lid que yo había comenzado conmigo mismo, hasta que se acabase con el fin que vos sabíais, yo no lo sabía, mas enloquecía sabiamente, y moría para vivir, sabiendo el mal que tenía, y no sabiendo el bien que de allí a poco había de tener. Partime, pues, para el huerto, y Alipio se fue tras mí paso ante paso, porque por estar él presente no por eso dejaba yo de estar secreto, ni estando yo como estaba él me dejara. Sentámonos lo más lejos de la casa que pudimos, yo daba bramidos con mi espíritu, y me enojaba gravemente conmigo porque no iba a vos, Dios mío, y me abrazaba con vuestro santo beneplácito y voluntad, como todos mis huesos clamaban y me debían que lo debía hacer; especialmente, que había de ir con naves, ni con coches, ni con mis pies (como habíamos ido de la casa al lugar donde estábamos) porque no sólo el ir, pero aun el llegar allá, no era más que un querer ir, pero un querer entero, fuerte, y con voluntad resoluta, y no tibia y floja, tal que quiere y no quiere.

De manera que yo me hallaba como algunos hombres, que algunas veces quieren hacer lo que no pueden, o porque no tienen miembros para hacerlo, o porque los tienen atados o flacos con alguna enfermedad, o de otra cualquiera suerte impedidos. Cuando arranqué el cabello, herí la frente, crucé las manos, y con ellas apreté las rodillas: hícelo porque lo quise hacer; pero si los miembros con que lo había de ejecutar no me hubieran obedecido, aunque lo quisiera hacer no lo hiciera. Así que muchas cosas hice, en las cuales no era lo mismo querer y poder; y entonces no hacía lo que con un afecto vehemente más me agradaba, y adonde en queriendo pudiera, porque el poder no era otra cosa sino el querer. Porque en esto el poder es lo mismo que el querer, y el querer es hacer, y con todo eso no se hacía; y más fácilmente obedecía el cuerpo a la más flaca voluntad del ánima, y se movía luego a su mandato, que la misma alma obedecía a sí misma, poniendo en efecto lo que con sola su voluntad se había de hacer y cumplir.

 

IX

¿De dónde nace este monstruo, Señor, y de dónde viene esto? Descubrid el rayo de vuestra misericordia sobre mí, y preguntaré a ver si por ventura me podrán responder las penas escondidas de los hombres, y las congojas secretísimas y oscurísimas de los hijos de Adán, ¿de dónde es este monstruo y por qué es esto? Manda el ánimo al cuerpo y luego es obedecido. Manda el ánimo a sí mismo, y halla resistencia. Manda el ánimo que se mueva la mano, y hácese con tanta facilidad que apenas se puede distinguir el mandamiento del servicio, y el ánimo y la mano es cuerpo. Manda el ánimo que quiera el ánimo,  no se hace, siendo él mismo el que manda y el que es mandado. ¿De dónde nace este monstruo y de dónde viene esto? Manda, digo, que quiera , y no lo mandaría si no quisiese, y no se hace lo que manda. Pero no quiere del todo y, así, no manda del todo. Porque en tanto manda, en cuanto quiere; y en tanto no se hace lo que manda, en cuanto  no quiere. Porque la voluntad manda que sea voluntad, y no otra voluntad sino ella misma. No está entera del todo cuanto así manda, y por tanto no se hace lo que manda, porque a ser entera no mandaría que fuese, porque ya sería. Luego no es monstruo querer en parte, y en parte no querer, mas una enfermedad de ánima, por la cual no se levanta del todo esforzada de la verdad, por estar pesada con la costumbre antigua; y, por tanto, son dos voluntades, porque la una de ellas no es entera, y lo que tiene la una le falta a la otra.

Traducción de PEDRO DE RIBADENEYRA

(1607)